Haren in de Wind

Kunstinstallatie in de buitenlucht

Interactieve replicakerk.

Houten replicakerk Haren in de Wind met 12 meter hoge toren op de begraafplaats in Langezwaag. Foto: Frans Kloosterman.

.
.
Langezwaag was met ‘Haren in de Wind’ één van de 32 projecten van hoofdprogrammaonderdeel Under de Toer in het kader van Leeuwarden-Fryslân Culturele Hoofdstad van Europa 2018 (LF2018)  In dit programma was aan ‘dorpen’ gevraagd een artistieke verbeelding te geven van dorpsverhalen over, in of rondom de vele kerken in Fryslân.
.
.
‘Haren in de Wind’ onderscheidde zich van andere Under de Toer projecten doordat Beeldende Kunst het uitgangspunt was én het project een halfjaar te bezoeken was. Een openlucht beleving met meer dan levensgrote fotoportretten, onorthodoxe kunstobjecten van paardenhaar en 107 ‘gouden’ paardjes. Een combinatie van schoonheid en rauwheid die de zintuigen op een onverwachte manier aanspraken. Het gastenboek getuigt ervan dat dit ook daadwerkelijk in ruime mate is gebeurd.

.
.
Inspiratiebronnen

Fotoportretten van dorpsbewoners die hun haar kammen n.a.v. de anekdote ‘De Kam‘. In een rondje om de kerk konden bezoekers dit intieme proces van jezelf mooi maken aanschouwen.

Vanwege het paardje op de kerktoren van de Mattheuskerk stonden er vijf kunstobjecten met paardenhaar in de replicakerk. Geïnspireerd op de inrichting en het gebruik van de Mattheuskerk.

Op de groenstrook langs het toegangspad naar de replica kerk stonden 107 gouden paardjes als ‘warm welkom’ op de begraafplaats.

In de hal van onze kerk in Langezwaag is een speciaal plekje waar kerkgangers hun sigaar konden neerleggen om na de kerkdienst verder te roken. Hier lag ook een grote grove kam, met een spiegel erboven.
.
.
Kerkgangers die door weer en wind met verwaaide haren de kerk binnen kwamen of een regenkapje hadden gedragen, pakten deze kam om voor de spiegel hun haar te kammen. Dit was tot 1980 een heel normaal gebruik in deze kerk. Een kam, die gezamenlijk gebruikt werd door de dorpsgemeenschap om netjes met gekamde haren de dienst bij te wonen.
.
.
De grote pluk haar die in De kam achterbleef, haalde de koster er na de dienst buiten uit en liet hij over het kerkhof door de wind wegvoeren.
.
.
Tijdens een rondje om de kerk zag ik op onze toren het paardje staan. ‘Paardenhaar‘, dacht ik. Maar waarom staat er op onze toren een paardje? Is dat de mythe verteld door Tamara Schoppert over de wedstrijd tussen de boerenzoon en het paard van de duivel? Of vanwege de rijke paardenhandelaren in ons dorp die bij de herbouw van de kerk in 1782 dit paardje schonken als windvaan?
.
.
Zo vormden de anekdote van ‘De Kam’, bovenstaande mythe en mijn jeugdherinnering van de zondagochtend, toen ik mijzelf zag hoe ik als klein meisje met gekamde haren en zondagse kleren aan naar de kerk ging, Haren in de Wind.

.
.

Sources of inspiration

In the hallway of the Mattheuskerk (Mattheus Church) in Langezwaag there is a special place where the visitors of the church could put their cigar down to continue smoking after the service. The object ‘De Kam’ (The Combe) lay there as well, with a mirror above. Visitors who, through all types of weather, came into the church with windswept hair, would take this combe to rearrange their hair in front of the mirror. The hairs that remained in the combe, were removed by the sexton after the service and carried away by the wind over the cemetery.
.
.
Why is there a horse on our tower? I read a folk’s tale that tells about a match between the devil and a farmer’s son where eventually the devil wins and puts his horse on the tower.
.
.
Only when I had a childhood memory, on how I went to church as a little girl with brushed hair, in my Sunday clothes, everything fell into place. That’s why I could now imagine what it means.
.
.
An open-air experience in which you can be touched by images of everyday moments, stories about religions and belief in yourself and surprisingly (re)use of materials and craftsmanship.

.
.
Opbouw Haren in de Wind voorjaar 2018

Kunstinstallatie Haren in de Wind in aanbouw. Afmeting replicakerk: 15 meter lang, 6 meter breed met een nokhoogte van ruim 6 meter en een toren van ruim 12 meter,

De bouwploeg o.l.v. Jouke Brouwer i.s.m. Sietse Bosma, Jaap Flapper, Fred Achter, Jappie de Haan en anderen.

De toren in de steigers voor de plaatsing van de top.


..
Opening vrijdag 13 april 2018

Kinderen vertellen trots aan bezoekers hoe ze hun gouden paardje hebben gemaakt.

Jappie de Haan onthult zijn foto samen met Jaap Flapper en Fred Achter. Foto: Anita Talman.

Verwondering in de replicakerk Haren in de Wind over de objecten met paardenhaar.

.
.
Fotoportretten

Iedereen kamt op een heel eigen manier zijn of haar haar. Foto’s: Viona Wilstra. Print en bevestiging o.l.v. Aizo Dijksma.

Herkenbare intieme momenten van haar kammen. Foto’s: Viona Wilstra. Print en bevestiging o.l.v. Aizo Dijksma.

Ook bij speciale gelegenheden is haar kammen een belangrijk onderdeel. Foto’s: Viona Wilstra. Print en bevestiging o.l.v. Aizo Dijksma.

De buitenmuren van deze replicakerk bestaan uit doeken met foto’s van dorpsbewoners die hun haren kammen. In een rondje om de kerk vertellen deze 16 foto’s ieder hun eigen verhaal over de kracht van het leven en geloven in jezelf.
.
The photos of the villagers, displayed around the church, all tell their own story.

.
.
Haren in de Wind

In een cirkel met plukjes paardenhaar, haar voor haar samengesteld door vele handen.

Replica van De Kam en sigarenbakje in de Mattheuskerk, gemaakt door Jappie de Haan.

Haren in de Wind met hijsconstructie gemaakt door Catharinus IJsselstein.

Hier in de hal lag De Kam bovenop het sigarenbakje. Nu bewegen al die haren op en neer, en tegen elkaar in. Kijk wat de koster deed met de grote pluk haar die na elke dienst in de kam achterbleef. Hoog in de toren waaieren de haren richting het kerkhof onder het geluid van het briesende paard van de duivel.
.
Hairs in the Wind
Here in the hallway, De Kam (The Combe) would lay on top of the cigar tray. Now, all the hairs from the combe blow around in all directions. Have a look at what the sexton did with the large clump of hair that remained in the comb after each service. High in the tower, the hairs blew towards the cemetery under the sound of the devil’s roaring horse.

.
.
Paard in de kerk

Paard om aan te raken, gemaakt i.s.m. Jaap Flapper, Bärbel Strikwerda en anderen.

Paard om doorheen te kijken, gemaakt i.s.m. Jaap Flapper,  Bärbel Strikwerda en anderen.

Paard met ook deemoed, gemaakt i.s.m. Jaap Flapper, Bärbel Strikwerda en anderen.

Het paard staat onder de plek van het door Bakker & Timmenga gebouwde orgel. Staat dit paard klaar voor de race met de duivel of voor een ontmoeting met jou?
.
The horse
The horse is displayed under the organ built by Bakker & Timmenga. Is this horse ready for the race with the devil or is it ready for an encounter with you?

.
.
Jas van de dominee

Dominee jas met ijzeren constructie gemaakt door Willem Lycklama à Nijeholt.

De jas van de dominee hangend in de replicakerk met een aantal makers.

Zwarte dominee met open ‘zegende’ armen zwevend in de replicakerk Haren in de Wind.

In de kerk staat het grafzerk van ds. Tsjallingius Adema, predikant van 1708–1742 op deze plek. De kracht van geloven. Deze kunstwerken zijn ontstaan door geloof in mijzelf. Waarin geloof jij?
.

The vicar’s coat
In the church you will find the gravestone of ds. Tsjallingius Adema, preacher of this church between 1708 and 1742. The power of faith. These pieces of art were created by the faith I had in myself as well as by the faith and trust I had in the strength of our community. What do you believe in yourself?

.
.
Avondmaaltafel en Rozenkrans

Rozenkrans met 59 ‘kralen’, gemaakt van uitgeborsteld paardenhaar.

Rozenkrans met gouden paardje i.p.v. een kruisje gedrapeerd op de avondmaaltafel.

Ook in de regen blijft het mooi.

Ik heb ervoor gekozen om de avondmaaltafel hier neer te zetten. In de kerk staat de avondmaaltafel voor de preekstoel. Voor mij een tafel waaraan iedereen welkom en gelijkwaardig is. De rozenkrans staat symbool voor de gemeenschap waar ik deel van uit maak. Om de liefde voor het leven samen te vieren.
.
Dining table and Rosary
I have chosen to put the dining table over here. In the church, the dining table is placed in front of the pulpit. For me, everyone is welcome and equal at this dining table. The rosary symbolizes the community I am part of. To celebrate the love of life we share together.

.
.
Maria?!

Maria krijgt een mantel van droomdoekjes met wens of gedachte die bezoekers konden ophangen. Foto: april 2018.

Mariabeeld gemaakt i.s.m. Leo Veldman van twee ligbox afscheidingen. Zij staat op een platform van een oude rioolbuis met ervoor een trapje uit een voormalige melkput.

Om in Maria te staan is het nodig om lichtjes gebukt onder de armen te lopen. Even een moment van deemoedig zijn. Foto: oktober 2018.

Op de plek van de preekstoel staat deze vrouw. De preekstoel in de kerk is rijkelijk versierd met houtsnijwerk van de hand van Jacob Zwaluw. Er staan vijf vrouwenfiguren op die o.a. Geloof, Hoop en Liefde symboliseren. Een van hen staat hier om aan haar in vertrouwen iets mee te geven, een droom, wens, gedachte.
.
.
Maria?!
Where this woman stands, marks the ancient position of the pulpit. The pulpit in the church is richly decorated with carvings by Jacob Zwaluw. You will see five female figures who symbolize Faith, Hope and Love. One of which is here to give her something in secrecy, a dream, a wish, a thought.

.
.
Pruik

Pruik van paardenhaar gemaakt o.l.v. Kim Woudstra i.s.m. Geertje Hijlkema en Wietske Hoekstra.

Een combinatie van gekocht paardenhaar en verzameld uitgeborsteld paardenhaar van paardeneigenaren uit de omgeving.

Zacht wiegend in de lucht, opgehangen zoals paarden vastgezet worden tijdens het borstelen. Om eronder te staan.

Het woordje cavalerie op dit grafzerk van Hendrycus Rutgery inspireerde mij om een pruik te maken. Als symbool van al die wachtende vrouwen en moeders op hun geliefde(n).
Soms is het leven van alledag een gevecht en kan ik mij verwonderen over de veerkracht van mensen.
.
.
Wig
The word ‘cavalry’ on the gravestone of Hendrycus Rutgery inspired me to make a wig. As a symbol of all those women and mothers waiting for their beloved ones to return. Sometimes, everyday life is a fight and it makes me wonder about the resilience people have.

.
.
Krukjes

Krukjes maken van afvalhout o.l.v. bouwvrouw Cynthia Delfstra i.s.m. Marijke Liemburg en Bettie Helfferich.

Diverse krukjes van afvalhout rondom de replica kerk Haren in de Wind.

.
.
Educatieproject Haren in de Wind

Op de groenstrook langs het toegangspad naar de replicakerk Haren in de Wind stonden 107 gouden paardjes. Gemaakt door de basisschoolkinderen van Langezwaag en Jonkersland met hulp van ouders, broers, zussen, grootouders, buren etc.
.
.
Vanuit de samenleving en de politiek krijgt het onderwijs er steeds meer taken bij. Wij presenteerden dit project op school en gaven de opdracht om er thuis, in het gezin, verder aan te werken. Dat heeft veel diversiteit in vorm en materialen opgeleverd en een breed draagvlak want het hele gezin en/of familie deed mee.
.
.
Tijdens de openstelling hadden de gouden paardjes soms verzorging nodig. Zo moesten de kinderen regelmatig kijken of dat bij hun paardje nodig was. Gebruik van zon en wind, samenwerking van jong en oud, verantwoordelijkheid en zorg…..een bijzondere invulling van ‘duurzaamheid’ en ‘mienskip’.

.
.
Ontmanteling Haren in de Wind najaar 2018

.
.
Trots

Mede mogelijk gemaakt door subsidie, donaties en inzet van instanties en personen.

Met trots gemaakt door de inwoners van Langezwaag o.l.v. Monique Jansma en Wietske Lycklama à Nijeholt.

Trots op alle bezoekers, ambassadeurs en makers voor deze onvergetelijke ervaring in Langezwaag.

.
.
Activiteiten in en met Haren in de Wind (selectie)

.

In de media (selectie)

VOORBEREIDING HAREN IN DE WIND
Kunstinstallatie ‘Haren in de wind’ houdt bezoekers spiegel voor in de Heerenveense Courant..
.
..
Bezig met het DNA van Langezwaag in de Sa!
.
.
Cultureel supplement ‘Theater onder de toren van de dorpskerk’ in de NRC onder het kopje ‘Het haar in de plooi’.
.
.
Under de Toer over dorps-DNA in de Sa!
.
.
Artikel Volkskrant.
Wietske Lycklama à Nijeholt wil in haar dorp Langezwaag (900 inwoners) de kerk nabouwen en behangen met portetten van dorpsbewoners die hun haar kammen – naar analogie van die ene kam die vroeger in de Mattheuskerk lag waarmee alle kerkgangers zich voor de dienst nog even fatsoeneerden. “Alsof je als bezoeker bij dat intieme moment een voyeur bent.”
.
Het voorstel – de replica moet 12 meter hoog worden – ligt nu bij de gemeente. “Maar iedereen is enthousiast. Een oud-slager kan wel paardenhaar voor haar regelen om kunstobjecten mee te maken”.
Tekst: Jurre van den Berg van de Volkskrant.

OPBOUW/ OPENING HAREN IN DE WIND
Replicakerk Haren in de Wind verbeeldt verhalen in RondOm Heerenveen.
.
.
Vier de verbeelding bij Haren in de Wind in de Sa!
Veel mooier kun je het LF2018-thema ‘Mienskip’ niet vertalen. Een aanstekelijk enthousiaste kunstenaar die de verschillende krachten in het dorp weet te verzamelen en zo een bijzondere installatie realiseert. De kracht van Haren in de Wind.
Tekst: Arend Waninge van de Sa!.
.

Een paard in een kerk vol verhalen, een recensie met **** vier sterren door Hans Brans in de Leeuwarder Courant.
.
..
Onvermoede kwaliteiten en gezelligheid door Gerbrich van der Meer in het Friesch Dagblad.
.
.
Laatste hand aan ‘Haren in de Wind’ in de Sa.
.
.
Allemanskam basis voor replica kerk door Wiebe van der Hout in de Leeuwarder Courant.

TIJDENS HAREN IN DE WIND..
Wat Brabant niet was gegund: Fryslân ‘makket it waar’ als culturele hoofdstad door Rob Schoonen in het Eindhovens Dagblad.
Saamhorigheid …….. ‘Mooi voorbeeld is ‘Haren in de wind’ in Langezwaag. Dat is een dorpje van amper duizend inwoners, op een steenworp van Heerenveen, waar kunstenares Wietske Lycklama à Nijeholt en projectleider Monique Jansma een project bedachten waar vervolgens bijna al die duizend plaatsgenoten aan hebben meegewerkt. In het kerkje was het goed gebruik om je haren te kammen met een kam die op een speciale plek werd bewaard.

Dat attribuut was het uitgangspunt voor grote fotoportretten van dorpsbewoners. Die vormen nu de wanden van een iets kleinere, houten kopie van het kerkje. In die ruimte allerhande kunstobjecten die direct of indirect te maken hebben met de geschiedenis van de kerk of het dorp. Het is een bijzonder liefdevol, zeer gelaagd project’.
Tekst: Rob Schoonen van het Eindhovens Dagblad.

NA HAREN IN DE WIND.
Langezwaag sluit LF2018-project met weemoed af door Wim Bras in Sa!
.
.

.
Foto’s opbouw Haren in de Wind

Met trots gemaakt door de dorpsinwoners van Langezwaag onder leiding van Monique Jansma (projectcoördinator) en Wietske Lycklama à Nijeholt (idee, regie en artistiek leiding)

.
.
Tekst ontwerpproces Haren in de Wind

Eind september 2016 werd ik benaderd door Monique Jansma met de volgende uitnodiging: ‘Vorige week hadden wij een grote bijeenkomst waarin alle projecten voor 2018 besproken zijn. Bij een van de projecten moest ik echt aan jou denken, namelijk het project Under de Toer. Ik denk misschien kun jij hier jouw creatieve brein voor Langezwaag eens over laten gaan. Mocht je dat nog niet hebben gedaan!’
.

Eerste brainstormsessie
Pas halverwege november 2016 kwamen Monique en ik voor het eerst bij elkaar. Dat was hilarisch; we lagen mijlenver uit elkaar qua invulling van deze uitdaging.
.
Mijn eerste opzet schoot alle kanten op van kerkbelevenissen van Anne Huitema in foto’s exposeren op doek langs de buitenkant van de kerk tot het plaatsen van vredesduiven – gemaakt van de oude gordijnen – op de begraafplaats.
.
Monique begon vanuit een voorstelling/theater te denken en probeerde vanuit de geschiedenis/historie van de kerk een mooi verhaal te vinden.
.
We waren beide onzeker over hoe die uitdaging in te vullen maar besloten wel om door te gaan.

 

Inspiratiebron De kam en paarden
Ik ging naar Anne Huitema om zijn kerkbelevenissen nog een keer te horen. En opnieuw vertelde hij het verhaal van De Kam. Hoe die door een aantal mensen steevast werd gebruikt op het moment dat ze de kerk binnen kwamen met verwarde haren. En weer kreeg ik de rillingen bij juist dit verhaal naast andere kerkbelevenissen en het verhaal waarom er op onze toren een paard staat.
.
Eind november gingen Monique en ik verder brainstormen. Deze keer kwamen we ieder vanuit een verschillende zienswijze gezamenlijk uit op het thema ‘installatie’ en ‘foto’s’ maken van de verhalen met dorpsbewoners.
.
Vanuit het idee om de kerk naar de mensen te brengen i.p.v. andersom. Als initiator van een aantal exposities in de kerk ervaarde ik dat de kerk toch nog een hoge drempel heeft voor sommige bezoekers.
.

Presentatie aan Jos Thie en Tamara Schoppert
Als voorbereiding op deze bijeenkomst van 13 december 2017 besloot ik om nog een keer rond de kerk te lopen. En ontdekte een ‘leeg’ veld van 24 x 28 meter. Thuisgekomen ging ik tekenen. Zo ontstond het idee om de Mattheuskerk na te bouwen en deze te omkleden met doek. In een rondje om de kerk kunnen mensen foto’s van dorpsbewoners bekijken die verschillende verhalen verbeelden.
.
Als commentaar kregen we te horen: “Bijzonder een permanente installatie, maar het is nu nog te veel misschien moet je een keuze maken….”

“En oh ja, ik wil ook nog iets met haar en geluid.”

Alles valt op zijn plek door mijn jeugdherinnering
In de kerstvakantie valt het kwartje na ettelijke rondjes om de kerk, letterlijk en figuurlijk. Opeens zag ik hoe ik mijzelf als klein meisje mooi maakte voor de kerk; zondagse kleren en netjes gekamde haren.
.
Natuurlijk! Op het doek rondom de kerk zijn foto’s van dorpsbewoners te zien die hun haar kammen met één en dezelfde kam.
.
En in deze kerk staan 6 objecten met paardenhaar die vertellen over de bijzondere voorwerpen in de Mattheuskerk. Objecten die geloofsbeleving, hoop, woede en verlangen verbeelden. Objecten die je iets laten ervaren van de oerkracht door middel van vorm en geur. Dit wordt nog versterkt door een geluid of muziek dat bij elk object te horen is.
.
Monique: “Het plan blijft hetzelfde maar het wordt elke keer beter.”
.

Delen met dorpsinwoners Langezwaag
Op 2 januari 2017 presenteerde ik ons project aan Tamara en zij zei: “Ga het dorp maar in om je project te toetsen op haalbaarheid.” Daar was ik eerst verbaasd over: “Hé, zit ik al in de uitvoering???? maar er is toch nog niks?” Maar onbewust kwam deze opmerking als geroepen want eigenlijk was ik wel klaar met denken. Aan het werk!
.
Zo ging ik naar van ‘rondje om de kerk’ naar ‘rondje dorp’ om mensen te benaderen. Geweldig om door het dorp te fietsen en her en der aan te bellen met de vraag of ze mee wilden werken aan een kunstproject voor 2018. De eerste reacties waren van  “Oh leuk” tot …..”ik kan niet wachten om ermee te beginnen.”

Op woensdag 11 januari 2017 presenteerden Monique en ik ons project aan de Kerkenraad. Spannend maar na afloop was iedereen enthousiast. Op mijn vraag wat vinden jullie ervan ging iemand er extra goed voor zitten en zei vanuit haar hart: “Ik vind het geweldig!”

Finale beslissing commissie Under de Toer
Vrijdag 13 januari hebben we het plan ingediend bij Under de Toer, precies voor de deadline. Later hoorden we dat er 86 plannen waren ingediend terwijl er maar 32 worden gehonoreerd.
.
Dinsdag 7 februari ……we zijn door naar de tweede ronde. Yes. In de brief van de commissie van Under de Toer lezen we o.a. het volgende commentaar:

.

‘We zijn erg enthousiast over het project. De draagkracht en medewerking van de Mienskip lijkt heel sterk. En de artistieke vertaalslag geslaagd.’

.

Yes, Haren in de Wind is door!
Dinsdag 28 maart horen we dat wij ons project Haren in de Wind mogen uitvoeren…..

‘De commissie is enthousiast over jullie plan. Met name de keuze voor deze bijzondere verhalen en voor het maken van een installatie die lange tijd toegankelijk is en de draagkracht in het dorp, spreekt haar er in aan.’
.

 

.

.
.
.

.

 

‘**** Een paard in een kerk vol met verhalen’.
(Bron: Leeuwarder Courant, vier sterren recensie 14-04-2018).
.
.
‘Veel mooier kun je het LF2018-thema “Mienskip” niet vertalen. Een aanstekelijk enthousiaste kunstenaar die de verschillende krachten in het dorp weet te verzamelen en zo een bijzondere installatie realiseert. De kracht van Haren in de Wind’.
(Bron: Sa! 18-04-2018).
.
.
‘Het is een bijzonder liefdevol, zeer gelaagd project’.
(Bron: Eindhovens Dagblad 21-07-2018).

‘Ondertussen koester ik mooie herinneringen aan dit project.  Het is een van de weinige Beeldende kunst projecten van Under de Toer. Het is daarom extra bijzonder, dat het zo Succesvol is geworden..
.
Allereerst op artistiek vlak: het heeft kwaliteit! Je hebt jezelf en de gemeenschap uitgedaagd om boven zichzelf uit te stijgen. En bij de opening kon ik Ervaren dat dat bij de deelnemers juist zo gewaardeerd is. Dat sluit zo mooi aan bij de ambities van Under de Toer: het geloof dat iedereen op zoek is naar het beste en het mooiste. Wat dat dan ook moge zijn in de kunsten..
.
En die kwaliteit maakt dan ook dat jullie kerk maandenlang zo gezien en beleefd kon worden’.
( Jos Thie, oktober 2018).

 

.

 

 

 

 

.